ارز چند نرخی سالهاست به یکی از مهمترین چالشهای ساختاری اقتصاد ایران تبدیل شده است. این سیاست اگرچه با هدف کنترل قیمتها و حمایت از مصرفکننده شکل گرفت، اما در عمل مسیر تجارت را پرهزینه، غیرشفاف و غیررقابتی کرد. فعالان اقتصادی امروز ارز چند نرخی را یکی از موانع اصلی برنامهریزی، تولید و صادرات میدانند.
ارز چند نرخی چیست و چرا شکل گرفت؟
ارز چند نرخی زمانی شکل میگیرد که دولت برای تأمین کالاهای خاص، چند نرخ متفاوت ارز تعیین میکند. سیاستگذار با این تصمیم تلاش کرد فشار تورمی را کاهش دهد و کالاهای اساسی را با قیمت پایینتر به دست مصرفکننده برساند. اما این سیاست بهجای اصلاح ساختار اقتصادی، اختلاف قیمت و رانت ایجاد کرد و مسیر سالم تجارت را منحرف ساخت.
اثر ارز چند نرخی بر واردات
ارز چند نرخی واردات را از مسیر طبیعی خود خارج کرد. واردکنندگان برای دریافت ارز ارزانتر رقابت ناسالم ایجاد کردند و برخی فعالان بهجای تمرکز بر کیفیت و بهرهوری، به دنبال دسترسی به نرخ ترجیحی رفتند. این وضعیت هزینه واقعی واردات را افزایش داد و شفافیت را از بین برد.
پیامدهای ارز چند نرخی برای صادرات
صادرکنندگان در فضای ارز چند نرخی قدرت برنامهریزی خود را از دست دادند. تفاوت نرخها انگیزه بازگشت ارز را کاهش داد و صادرات را کمصرفه کرد. بسیاری از صادرکنندگان کوچک در این شرایط از بازار خارج شدند و سهم ایران در بازارهای منطقهای کاهش یافت.
ارز چند نرخی و گسترش رانت اقتصادی
ارز چند نرخی بستر رانت و فساد را تقویت کرد. اختلاف بین نرخها سودهای غیرمولد ایجاد کرد و منابع ارزی را به سمت فعالیتهای غیرشفاف سوق داد. در این فضا، فعالان واقعی اقتصاد آسیب دیدند و واسطهگری جای تولید را گرفت.
تأثیر ارز چند نرخی بر قیمتها
برخلاف هدف اولیه، ارز چند نرخی ثبات قیمتی ایجاد نکرد. واردکننده قیمت کالا را بر اساس نرخ آزاد محاسبه کرد و یارانه ارزی به مصرفکننده نرسید. در نتیجه، بازار با افزایش قیمت و بیاعتمادی مواجه شد و نقش نظارت تضعیف شد.
ارز چند نرخی و بیثباتی تصمیمگیری
فعالان اقتصادی برای سرمایهگذاری به پیشبینیپذیری نیاز دارند. ارز چند نرخی فضای تصمیمگیری را مبهم کرد و ریسک فعالیت اقتصادی را افزایش داد. تولیدکننده در چنین شرایطی برنامه بلندمدت نمیچیند و سرمایه از بخش مولد خارج میشود.
راهکار عبور از ارز چند نرخی
اقتصاد ایران برای عبور از این چالش به اصلاح سیاست ارزی نیاز دارد. تکنرخی شدن ارز، شفافیت را افزایش میدهد و رقابت سالم ایجاد میکند. سیاستگذار با حمایت مستقیم از اقشار آسیبپذیر میتواند فشار تورمی را مدیریت کند، بدون آنکه تجارت را مختل سازد.
نتیجهگیری
ارز چند نرخی بهجای حمایت از اقتصاد، مسیر تجارت ایران را ناهموار کرد. این سیاست رانت ایجاد کرد، شفافیت را کاهش داد و تولید و صادرات را تضعیف کرد. اقتصاد ایران برای بازگشت به مسیر رشد پایدار به نظام ارزی شفاف، قابل پیشبینی و تکنرخی نیاز دارد.
سوالات متداول
ارز چند نرخی چه آسیبی به تجارت میزند؟
این سیاست هزینهها را افزایش میدهد، رانت ایجاد میکند و رقابت سالم را از بین میبرد.
آیا ارز چند نرخی باعث کنترل قیمتها میشود؟
تجربه نشان داد که این سیاست به کنترل پایدار قیمتها منجر نمیشود و حتی بیثباتی ایجاد میکند.
تکنرخی شدن ارز چه مزیتی دارد؟
تکنرخی شدن ارز شفافیت ایجاد میکند، ریسک فعالیت اقتصادی را کاهش میدهد و تجارت را رقابتی میسازد.
آیا حذف ارز چند نرخی فشار تورمی ایجاد میکند؟
اگر دولت حمایت هدفمند از اقشار آسیبپذیر انجام دهد، میتواند اثرات تورمی را مدیریت کند.
افزودن دیدگاه